1814 Congres van Wenen
Rusland, Oostenrijk en Pruisen wisten Napoleon I Bonaparte te verslaan in de Volkerenslag bij Leipzig van 16 tot 19 oktober 1813. De macht van de grote bevelhebber was na deze slag definitief gebroken en zijn veroveringsoorlog was beëindigd. Napoleon was uitgeschakeld in zijn machtstrijd om Europa. De niet altijd eensgezinde coalitie van Engeland, Rusland en Pruisen was doorslaggevend. Napoleon werd in ballingsschap gestuurd op het eiland Elba waarvan hij echter van terugkeerde en tenslotte zijn bewind nog 100 dagen kon verlengen. Napoleon verloor de slag bij Waterloo en daarmee was zijn rol in de geschiedenis definitief uitgespeeld.
De overwinnaars van de nederlaag kwamen in een vergadering bijeen, het zogenoemde Congres van Wenen dat startte op 18 september 1814 en eindigde op 9 juni 1815. De zitting nemende partijen hadden zich ten doel gesteld om de staatkundige situatie na de val van Napoleon te ordenen en het machtsevenwicht te herstellen. Ondanks dat de dynastieke macht gerestaureerd moest worden wilde dat niet per direct zeggen dat de erfenis van de Franse Revolutie geheel kon worden genegeerd. Het begrip restauratie moet daarom niet al te letterlijk worden opgevat aangezien een echte terugkeer naar het tijdperk voor de Franse Revolutie (1789) uiteraard onmogelijk was. Met deze realiteit moesten de staatslieden rekening houden in hun besluitvorming. Het grootste probleem voor hen was dat Napoleon ondanks zijn verstoring van de relatieve rust, tegelijkertijd Europa de route naar de moderne tijd had gewezen.
Naast alle bestaande Europese staten waren er ook ‘ oude’ staten van voor de coalitieoorlogen vertegenwoordigd op het congres om hun politieke belangen te verdedigen. Het waren echter de vier afgevaardigden van de grote overwinnende machten die de dienst uitmaakten waaronder minister Castlereagh namens Engeland, vorst Von Metternich namens Oostenrijk, minister Von Hardenberg namens Pruisen en tsaar Alexander I namens Rusland. Tenslotte werd Frankrijk door de minister van Buitenlandse Zaken Talleyrand vertegenwoordigd.
Metternich zat het Congres voor en pleitte voor de doorvoering van de legitimiteitbeginselen wat betekende dat de voormalige vorsten of heersers voor Napoleons heerschappij, zoals de Bourbons en de Oranje-Nassaus, in ere hersteld moesten worden. Deze politiek-tactische zet van Metternich was bedoeld om een tegenwicht te bieden tegen het opkomende liberalisme en nationalisme. Daarnaast benadrukte de politicus dat er betrouwbare grenzen getrokken moesten worden tussen de landen zodat overlapping voorkomen zou worden. Tenslotte moest Frankrijk, dat gezien werd als grootste bedreiging voor de vrede, omsingeld worden door bufferstaten.
Een herstel van het oude Europa was onmogelijk, maar er bleven genoeg mogelijkheden over. Oostenrijk wilde de Zuidelijke Nederlanden niet terug, maar wilde wel de Italiaanse gebieden houden die het bij de Vrede van Campo Fornio en Lunéville had verworven. Tsaar Alexander I wenste een uitbereiding van de westelijke grenzen van zijn Russische Rijk in de vorm van een personele unie met een hersteld Polen. In verband met de Oostenrijkse wensen was al eerder besloten, op voorstel van Groot-Brittannië tot de oprichting van een Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (Verdrag van Chaumont, 1814) Pruisen ging akkoord met de Russische eisen maar wilde heel Saksen annexeren. Mettenich was niet content met dat laatste plan en de oplopende onenigheden leidden zelfs tot een defensief verbond tussen Engeland, Frankrijk en Oostenrijk op 3 januari 1815.
Op 9 juni 1815 werd de Wener slotakte getekend waarin het volgende in was afgesproken. Franktijk kreeg zijn grenzen terug van voor de coalitieoorlogen en werd omsingeld door bufferstaten zoals Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, het koninkrijk Sardinie en Pruisen dat verrijkt werd met Westfalen en een groot gedeelte van Saksen. Het Duitse Rijk werd niet hersteld maar er werd een Duitse Bond opgericht die nauwelijks samenhang vertoonde. Oostenrijk was voorzitter in deze Bond. Een gedeelte van Polen en Finland kwam naar Ruslands wens in een personele unie bij het land. Oostenrijk kreeg zijn oude omvang en kreeg bovendien een sterke positie in Italië. De kerkelijke staat Sardinië en Napels werden tevens hersteld. Sardinië kreeg Genua, Savoye en Nizza (Nice) toegewezen. Lauenburg ging naar Denemarken, Luxemburg als groothertogdom naar de koning der Nederlanden. Hannover, dat met Oost-Friesland was verenigd, werd een koninkrijk, in personele unie voor de mannelijke lijn met Groot-Brittannië verenigd. Groot-Brittannië behield Malta, Helgoland, de Kaap, Ceylon, Mauritius en van Guyana de gebieden Demerara, Essequibo en Berbice.
Ondanks de diepgaande herstructurering van staatkundig Europa op het Congres van Wenen heeft het de rust in het desbetreffende werelddeel niet kunnen waarborgen. Er werd te weinig rekening gehouden met de verschillende belangen en wensen van de diverse volkeren want die van de koningshuizen kwamen op de eerste plaats. De verschillende ernstige revolutionaire uitbarstingen in de eerste helft van de 19de eeuw waren dan ook vaak een gevolg van de kortzichtigheid van de staatslieden van het Congres van Wenen. Via het Congres werd echter wel een Europees evenwicht hersteld doordat de grenzen opnieuw vastgesteld waren. Hierdoor ontstonden in West- en Midden-Europa voorlopig geen grote conflicten tussen staten. Wellicht kan de Europese Unie nog veel leren van de zowel positieve als negatieve ontwikkelingen en uitkomsten van het Congres van Wenen.
Geraadpleegde literatuur:
Kraehe, E., Metternich’s German policy vol I: The contest with Napoleon, 1799-1814 (Princeton 1963)
Kraehe, E., Metternich’s German policy vol II: The Congress of Vienna, 1814-1815 (Princeton 1983)
WinklerPrins Encyclopedie