Home   |   Inschrijving reizen   |   Inschrijving dagtochten

Auteur: V.S.D. Meerdink geplaatst: 17 oktober 2007

1933,  Albert Einstein vlucht voor de nazi's naar de VS

Albert Einstein bevond zich in de VS alwaar hij een aantal lezingen gaf toen Hitler de macht in januari 1933 in Duitsland overnam. Einstein besloot op dat moment niet meer naar zijn vaderland terug te keren.

Leven

Einstein studeerde elektrotechniek aan de Technische Hogeschool  in Zürich en werd na zijn werkzaamheden voor de octrooiraad in Bern in 1909 hoogleraar in de theoretische fysica aan de universiteit van Zürich. Hij had inmiddels de Zwitserse nationaliteit verworven. In het jaar 1905 publiceerde Einstein op 26-jarige leeftijd in de Annalen der Physik drie artikelen, die allen van fundamenteel belang voor de wetenschap zouden blijken te zijn. Ten eerste betrof het een artikel waarin Einstein het foto-electrisch effect verklaarde door een hypothese op te stellen van de lichtquanten ofwel fotonen die één van de grondslagen van de moderne atoomfysica zou worden.  Het tweede artikel behelsde de theoretische verklaring van de brownbeweging waarmee Einstein het definitieve bewijs leverde voor de juistheid van de kinetische gastheorie en voor het bestaan van moleculen. De bekendste revolutionaire theorie werd uiteengezet in het derde artikel getiteldZur Elektrodynamik bewegter Körper. Einstein had de basis gelegd voor zijn relativiteitstheorie (E=mc2) en werkte deze later verder uit

.Einstein kan een volstrekt onafhankelijk en kritisch denker genoemd worden aangezien zijn grote afkeer van nationalisme, agressief imperialisme en religie. Ondanks zijn joodse afkomst was Einstein tevens fel gekant tegen het zionisme, elke vorm van radicalisme wees hij in feite af. Toen in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak deelde Einstein dan ook niet mee in het oorlogenthousiasme in augustus van dat jaar. Als pacifist kon hij niet veel tegen de aanstaande oorlog beginnen en trok zich daarom terug om zijn theorie te voltooien. Al deze eigenschappen maakte Einstein tot een gemakkelijk mikpunt van reactionaire kritiek. Zij richtten hun felle commentaar op zijn relativiteitstheorie op openbare bijeenkomsten tezamen met hun ‘welgezinde geleerden’, die later veelal terechtkwamen in de arische fysica en nazipropaganda. Einstein was niet onaangedaan door alle negatieve commotie losgemaakt door zijn theorie. Hij schreef een zeer beladen artikel in een Berlijnse krant waardoor de strijd echt losbarstte. In een brief aan zijn collega in Zürich Marcel Grossman, schreef Einstein dat het leek alsof iedere kelner en elke koetsier sprak over de wel of niet kloppende relativiteitstheorie. Toen bleek dat al zijn naaste collega’s hem gewoon steunde keerde een tijd van relatieve rust in zijn leven terug.

Na de oorlog was Einstein opgelucht maar de situatie in Duitsland was op zichzelf geheel niet verbeterd. In 1920 werd Einstein aangevallen door een groep antisemieten, zijn wereldfaam wekte bij velen jaloezie op.  Hij stond op het punt om Duitsland te verlaten, maar werd door een goede vriend overgehaald te blijven. Maar Einstein was niet langer verzekerd van een veilige toekomst.

Ontwikkeling atoombom

In 1939 vatten enkele Amerikaanse fysici het plan op om een kernbom te ontwikkelen. Zij vroegen Einstein, als gezaghebbend fysicus een brief te schrijven naar de Amerikaanse president Franklin Roosevelt om hem te wijzen op de mogelijkheden van de kernsplijting voor het ontwerpen van een militair wapen. Dit werd inderdaad de aanleiding tot de fabricage van het kernwapen. Echter na de verwoesting van Hiroshima in 1945 werd Einstein een militant voorvechter voor internationale vrede en waarschuwde hij voor de gevolgen van een internationale kernwapenwedloop en het gevaar van atoomenergie. Een citaat uit de brief:

‘De afgelopen maanden is het aannemelijk geworden – dankzij het onderzoek van Joliot in Frankrijk alsmede het onderzoek van Fermi en Szilard in Amerika – dat het teweegbrengen van een nucleaire kettingreactie in een groot stuk uranium, waarbij een enorme hoeveelheid energie en grote hoeveelheden radiumachtige elementen vrijkomen, binnenkort kan worden verwezenlijkt.
Dit nieuwe verschijnsel kan ook leiden tot de ontwikkeling van bommen, en het is denkbaar – alhoewel veel minder zeker – dat aldus een nieuw type zeer krachtige bom ontwikkeld kan worden. Eén zo’n bom, vervoerd per boot en in een haven tot ontploffing gebracht, kan waarschijnlijk de gehele haven en nog een deel van de omgeving vernietigen. Het is echter ook mogelijk dat dergelijke bommen te zwaar zullen zijn om met vliegtuigen vervoerd te kunnen worden’ (Bron: Library of the Congress)

Op 10 mei 1933, een krap half jaar na de machtsovername van Hitler lag Einsteins werk op de brandstapel van Joseph Goebbels. Dat was het beslissende moment voor de fysicus om te vertrekken uit Duitsland. Hij vestigde zich in Princeton en kon daar zijn baanbrekende werk rustig uitbouwen.

Geraadpleegde literatuur/bronnen:

Frits Boterman, ‘Hoogtij voor getroubleerde genieën’ in: NRC Handelsblad, 14-04-2000, 41.
Margriet van der Heijden, ‘Vader van een theorie’ in: NRC Handelsblad, 23-09-2006, 47.
WinklerPrins encyclopedie

Printbare versie>>