HISTORIZON

Nadat we als lezersteam nipt het team van oud-politici hadden verslagen in de finale van de Grote Geschiedenisquiz 2011 van NTR en VPRO, kregen we als prijs een geheel verzorgde reis naar keuze aangeboden met reisorganisatie Historizon. Ikzelf ging mee op een vijfdaagse groepsreis naar Rome.

De Romereis kende drie dagen met een min of meer thematische opzet. Tijdens die dagen stonden respectievelijk het Rome van de oudheid, het vroeg-christelijke Rome en de renaissance en barok centraal.

Het Rome van de Oudheid belicht

Vermoedelijk geen betere plek om een historische reis in Rome te beginnen dan op het Forum Romanum. Dit was in de oudheid het centrum van de stad en daarmee van de hele klassieke wereld. Het sociale, religieuze, politieke en commerciële leven van de stad concentreerde zich in dit gedeelte van de stad. Op het Forum Romanum bevonden zich onder meer de Curia Julia, het gebouw waarin de Senaat zetelde, en allerlei tempels zoals de Tempel van Vesta met daarbij het Huis van de Vestaalse Maagden. In de “basilica” werd recht gesproken en handel gedreven. Nadat keizer Constantijn in de vierde eeuw het christendom toestond, ging men de bouwvorm van de basilica ook gebruiken voor de bouw van kerken, de “basilieken”.

Naast het Forum Romanum bevindt zich het Colosseum, misschien wel het bekendste monument uit de klassieke oudheid. Het Colosseum, oorspronkelijk Amphitheatrum Flavium genoemd, was het grootste amfitheater van het Romeinse Rijk en huisvestte de keizerlijke spelen met ruimte voor tienduizenden toeschouwers. Het stamt uit de tweede helft van de eerste eeuw na Christus. Hoewel het door natuurrampen en plundering in de loop der eeuwen stevig is toegetakeld, blijft het Colosseum een geweldig imposant gebouw.

Basilieken en verhalen

Vervolgens bezochten we de basilieken St. Jan van Lateranen, San Pietro in Vincoli en San Clemente. De eerste twee gebouwen vinden hun oorsprong in de late keizerlijke tijd, toen het christendom eerst getolereerd werd en later tot staatsgodsdienst werd verheven. De basiliek St. Jan van Lateranen is de bisschopskerk van de paus in de stad.
De basiliek San Clemente is in de basis nog ouder: met onder de grond resten van een woonhuis met (vermoedelijk) een christelijke schuilkerk en van een tempel van de zonnecultus gewijd aan Mitras. Aanhangers van deze cultus hielden op deze plaats geheime initiatieriten. De Mitrascultus was een grote concurrent voor het vroege christendom, maar verloor gaandeweg terrein, mogelijk omdat alleen mannen werden toegelaten. Opvallend is dat Jezus Christus en Mithras enkele overeenkomsten hebben. Zo zouden ze volgens de overlevering beiden op 25 december uit een maagdelijke moeder geboren zijn. Het blijft een intrigerende vraag of het christendom dit soort elementen wellicht heeft overgenomen van het Mithraïsme.
Boeiend om te zien hoe de verschillende basilieken zich in loop van de tijd hebben ontwikkeld, zowel op kunsthistorisch gebied als qua architectuur. Onze gids maakte steeds vergelijkingen met andere gebouwen die we al bezocht hadden of nog zouden gaan bezoeken. Daardoor konden we gaandeweg steeds meer herkennen en plaatsen.

De volgende dag begonnen we bij de basiliek Santa Maria Maggiore, op loopafstand van het hotel. Deze werd gesticht nadat in de vijfde eeuw tijdens het Concilie van Efeze was bepaald dat Maria niet alleen de moeder van Jezus was maar tegelijkertijd de moeder van God. Maria zelf zou gewezen hebben op de gewenste plaats, een plek op een heuvel in de stad waar midden in de zomer sneeuw lag.

Net naast de basiliek Santa Maria Maggiore bevindt zich een kerk die je wellicht zelf niet zo snel zou vinden als je er niet specifiek naar op zoek was: de basiliek van Santa Pudenziana. Omdat er geen enkel bewijs blijkt te zijn dat de heilige Pudenziana daadwerkelijk heeft bestaan, is zij in de vorige eeuw, samen met haar zus Praxedis, afgevoerd van de heiligenkalender. Wel een indrukwekkend gebouw.

In het spoor van Paulus

Vervolgens met busjes de stad uit met een kleine tussenstop bij het huis van de grootprior van Rome van de Maltezer Ridderorde. We worden getrakteerd op een schitterend doorkijkje.

Buiten de stadsmuren bevindt zich de Tre Fontane-abdij. Dat is de plek waar apostel Paulus, die een grote rol speelde in de verspreiding van het christendom, zou zijn onthoofd. Zijn hoofd stuiterde volgens de legende drie keer en op die plaatsen zouden fonteinen zijn ontstaan.

De catacomben van San Sebastiaan bevinden zich aan de Via Appia, de antieke Romeinse snelweg. Hier werden in de vroeg-christelijke periode doden begraven. In de tijd van keizer Constantijn de Grote werd bovenop het catacombencomplex een basiliek gebouwd voor de apostelen Petrus en Paulus, die hier na hun dood, volgens de legende, tijdelijk een graf hadden gekregen.

De basiliek Sint Paulus buiten de Muren was de laatste kerk op het programma die dag. De apostel zou hier definitief zijn begraven. De opdracht voor de bouw van de basiliek werd in de 4e eeuw gegeven door keizer Constantijn. In 1823 ging de oude kerk ging in vlammen op, maar werd vervolgens schitterend in oude stijl herbouwd. Van alle pausen, van Petrus tot Benedictus XVI, is een portretje aan de muur te vinden. Uiteraard is ook de enige Nederlandse paus Adrianus VI present.

Renaissance en barok komen tot leven

Tijdens de voorlaatste dag van de reis stonden met name de renaissance en de barok centraal. Al vroeg vertrokken we naar de Vaticaanse musea waar we onder leiding van een enthousiaste, Nederlandse Vaticaankenner inzoomden op het werk van de schilder Rafaël en het vergeleken met diens voorgangers. Ook keken we in de Sixtijnse kapel onze ogen uit naar onder meer het Laatste Oordeel van Michangelo en zijn bijbelse schilderingen op de gewelven. Maar wat een drukte!

De pauselijke Sint-Pietersbasiliek is één van de grootste kerken in de wereld. Alleen een kopie ervan in Ivoorkust is nog iets groter. Gelukkig was het hier wat minder dringen, zodat we een goede indruk kregen van de omvang van dit kolossale gebouw. Enkele hoogtepunten in het gebouw zijn het baldakijn van Bernini en de Pietà van Michelangelo waar we eerder in de Vaticaanse musea al een kopie van hadden gezien.

Na een kort bezoek aan de Biblioteca Angelica, een prachtige bibliotheek met een verzameling hele oude boeken, deden we op verzoek van enkele leden uit de groep even het Pantheon aan. Voor mij is dit misschien wel het meest indrukwekkende gebouw van de stad. Prachtig hoe de constructie vanaf de ‘oculus’ (oog) in de muren naar beneden steeds massiever wordt en daardoor bestand bleek tegen de tijd. Daarbij hielp ook dat het Pantheon in de 7e eeuw een kerk werd, wat het vermoedelijk van de sloophamer heeft gered.

Aan het begin van de avond woonden we in de basiliek van Sant'Agnese in Agone een concert bij met muziek uit de barok (van onder meer Dowland en Monteverdi), gespeeld op instrumenten uit die tijd. Tussen de muziek door werd tekst en uitleg gegeven over wat we hoorden en werd verteld over het interieur van de prachtige kerk. Zo kwam de barok voor ons echt tot leven.

Daarna was het tijd voor een bijzonder diner. Op verzoek van onze gids had de chef van het restaurant gerechten gekookt van Bartolomeo Scappi, de kok van meerdere pausen in de 16e eeuw. Hij werd bekend met zijn kookboek “Opera dell'arte del cucinare”. Veel van de ingrediënten die we nu gebruiken zoals tomaat en paprika, waren toen nog geen gemeengoed in Europa. Tegelijkertijd werden toen bijzondere combinaties gemaakt die we nu niet meer kennen, bijvoorbeeld pasta met kaneel. Leuk om zo een indruk te krijgen van hoe de pausen toen aten.

Kunst in Villa Borghese

Villa Borghese is de laatste plek die we in Rome aandoen. Schitterend beeldhouwwerk van onder meer Gian Lorenzo Bernini en schilderijen van beroemdheden als Rubens, Titiaan en Caravaggio. Ook erg mooi was het beeld dat Antonio Canova heeft gemaakt van Pauline, één van de zussen van Napoleon. In één van de bijgebouwen was tegelijkertijd een tijdelijke expositie met enorme beelden van de hedendaagse kunstenaar George Baselitz. Mooi contrast!

Al met al was het een hele mooie reis die ons langs plekken bracht die ons historische hart deed kloppen. Zo werd de geschiedenis van Rome letterlijk tastbaar voor ons.

Drs. Helm Horsten is politicoloog en werkzaam als webredacteur bij een universiteit. Hij was lid van het winnende team van de Grote Geschiedenisquiz 2011. Hij schrijft ook voor de website GeschiedenisBeleven.nl.