Home   |   Inschrijving reizen   |   Inschrijving dagtochten

Auteur: A. Segers geplaatst: 4 oktober 2007

Gregoriaanse tijdrekening

Een verhaal schrijven over een gebeurtenis op 5 oktober in het jaar 1582 is niet gemakkelijk. Niet omdat er op die datum niets gebeurd zou zijn, of omdat het om een ingewikkelde gebeurtenis gaat. Nee het wonderbaarlijke feit doet zich voor dat deze datum nooit bestaan heeft. De dagen 5 tot en met 14 oktober 1582 zijn uit de kalender geschrapt. 10 dagen geschiedenis zijn we kwijt.

Juliaanse kalender

In de Romeinse tijd probeerde men al zo goed mogelijk om een kalender te maken van het jaar. In die tijd was men al aardig gevorderd met het observeren van de seizoenen en de jaren aan de hand van de stand van de zon en maan. In het jaar 46 v. Chr. toen Julius Caesar keizer was over het Romeinse rijk had men berekend dat een jaar 365,25 dagen telde. Dus introduceerde men de kalender met de twaalf maanden zoals wij die kenden en het jaar van 365 dagen zoals wij die ook kennen. Met eens in de 4 jaar een schrikkeljaar van 366 dagen. Een revolutie in die tijd was dat het jaar volledig werd afgestemd op een zonnejaar en dat men afstapte van het gebruik van de maanstand voor het bepalen van de maanden. Deze laatste methode leverde zo een onnauwkeurige methode op dat de seizoenen elk jaar verschoven en er allerhande kunstgrepen met de datum moesten worden uitgevoerd om seizoenen en jaren enigszins op elkaar aan te laten sluiten.
Uit dankbaarheid voor het invoeren van deze nieuwe kalender in  46 v. Chr. krijgt Julius Caesar een maand die naar hem vernoemd wordt de maand juli. Later krijgt de keizer Augustus ook een maand naar hem vernoemd en omdat keizer Augustus natuurlijk niet voor Julius Caesar kan onderdoen wordt er bij de maand februari een dag weggehaald en aan Augustus geplakt zodat die maand ook 31 dagen kent. Februari wordt dan de schrikkelmaand met 28 dagen in gewone jaren en 29 dagen in schrikkeljaren. Deze zogenaamde juliaanse kalender had als beginjaar het ontstaan van de stad Rome  wat 750 jaar eerder is dan de huidige jaartelling. In de 6e eeuw heeft de Katholieke kerk die begindatum verandert in het toen berekende geboortejaar van Christus. Met deze jaartelling rekenen we nu nog.

Gregoriaanse kalender

Deze manier gaat heel lang goed totdat in de 16e eeuw berekend wordt dat een jaar niet 365,25 dagen duurt maar 365,2425 dagen. Anders uitgedrukt, in plaats van 365 dagen en 6 uur duurt een jaar 365 dagen 5 uur en 49 minuten. Dus elk jaar liep de kalender 11 minuten achter op de werkelijkheid. In duizend jaar is dat dus 11000 minuten en is dat al een 7 ½ dag. In het jaar 1582 was het verschil opgelopen tot 10 dagen en dus beval de Paus Gregorius XIII een nieuwe kalender in te voeren. Deze kalender is ook naar hem vernoemd, de zogenaamde Gregoriaanse kalender. En dus volgde er bij Pauselijk decreet op 4 oktober 1582, 15 oktober 1582 en werd de kalender 10 dagen overgeslagen. Dat overslaan van 10 dagen was niet het enige, voortaal golden voor de schrikkeljaren de volgende regels:
1. Elk jaar dat deelbaar is door 4 is een schrikkeljaar tenzij….
2. Het een eeuwjaar is, in eeuwjaren vervalt de schrikkeldag, tenzij….
3. Het eeuwjaar deelbaar is door 400, deze eeuwjaren hebben wel een schrikkeljaar.
Hierdoor vervielen per 400 jaar 3 schrikkeldagen en komt het gemiddelde jaar erg dicht in de buurt van 365,2425 dagen. Er is nog steeds een klein verschil, en dat zou op duizenden jaren betekenen dat er nog ooit eens een dag zal moeten worden overgeslagen. Tegenwoordig echter wordt de tijd scherp in de gaten gehouden met atoomklokken en wordt er telkens als het verschil te veel oploopt een schrikkelseconde ingelast.  Hierdoor is het in de toekomst niet meer nodig om zulke ingrepen uit te voeren op onze kalender.

Wetenswaardigheden

Het veranderen van de kalender van de Juliaanse in de Gregoriaanse had nog wel een negatieve bijwerking. Omdat het door de katholieke kerk werd ingevoerd werd het systeem niet door alle protestantse landen overgenomen. Vooral in de Lage landen ontstond verwarring. Het katholieke zuiden ging wel over op de nieuwe tijdrekening, Holland en Zeeland volgden een jaar later ook, alleen de gewesten Utrecht, Overijssel, Gelre, Drenthe, Friesland en de Groninger Ommelanden bleven tot 1700 vasthouden aan de Juliaanse kalender. Zo kon het dus gebeuren dat je in één land volgens de kalender 11 dagen voor of achteruit in de tijd ging zodra je van het ene gewest naar het andere ging. In de tabel is te zien op welke datum elk gewest overging op de nieuwe tijdrekening. Engeland met haar wereldwijde koloniën ging in het jaar 1752 over op de nieuwe kalender.  En Rusland volgde pas na de revolutie in 1917. In de Oosters oud Orthodoxe kerken wordt de Juliaanse kalender nog steeds gebruikt en vieren ze Kerstfeest op 7 januari.

Over de Juliaanse kalender in Engeland bestaat nog een interessante anekdote. Zo is er in de kathedraal van Salisbury in Engeland een grafsteen te vinden met daarop de tekst: ‘Lambert, geboren op 13 mei 1683 en gestorven op 19 februari van datzelfde jaar’ (zie foto). Volgens dit bericht zou dit kind dus eerder gestorven zijn dan geboren. De oplossing van dit raadsel ligt in het feit dat volgens de Juliaanse kalender Nieuwjaar valt op 25 maart. Dus dat betekend dat dit kind 9 maanden oud is geworden. Nieuwjaar op 25 maart stamt uit de tijd van de 6e eeuw en was ook vastgesteld door de Katholieke kerk. Nadat het jaar berekend was waarin Christus geboren was werd ook de datum van die geboorte vastgesteld op 25 december (Kerst). Vervolgens liet men het nieuwe jaar beginnen op 25 maart, 9 maanden eerder, bij de conceptie van Christus. In 1582 besloot men om het nieuwe jaar op 1 januari te laten beginnen, de eerste maand na de zonnewende (21 december). Na de zonnewende werden de dagen weer langer (op het Noordelijk halfrond) en begon de natuur dus weer opnieuw.

Bronnen:
Internet:         Sterrenkundig Instituut Utrecht. (www.astro.uu.nl)
                        www.tondering.dk/claus/calendar.html

Printbare versie>>